"Oluja" nije završena dok nema pravde

Početkom svakog avgusta srpsko-hrvatski odnosi vraćaju se na svoju najdublju i najbolniju tačku. Dok se u Hrvatskoj vojno-policijska operacija „Oluja“ obeležava kao nacionalna pobeda i jedan od temeljnih događaja savremene hrvatske državnosti, Srbi se sećaju kolona izbeglica, ubijenih civila, spaljenih kuća, izgubljenog zavičaja i činjenice da za najveći deo zločina počinjenih tokom i neposredno nakon operacije niko nije odgovarao.

Piše: profesor Stefan Surlić

U tome se nalazi suština problema. Ne samo u tome što dva naroda različito pamte isti događaj, već što je jedna verzija prošlosti institucionalizovana kao državna svetkovina, dok je druga ostala bez pravne satisfakcije.Hrvatska svake godine slavi pobedu. Srpske porodice već više od tri decenije tuguju i čekaju pravdu.

Takav odnos nije moguće prevazići protokolarnim porukama o dobrosusedstvu, regionalnoj saradnji ili „okretanju budućnosti“. Politički odnosi mogu privremeno biti stabilizovani, trgovina može rasti, ministri mogu razmenjivati posete, ali dubinsko poverenje između dva društva nije moguće izgraditi dok se masovni egzodus jednog naroda predstavlja samo kao sporedna posledica “legitimne vojne operacije”.

Egzodus koji se pretvara u fusnotu

Tokom i nakon „Oluje“ više od 200.000 Srba napustilo je Krajinu. Human Rights Watch je ovaj događaj opisao kao najveće pojedinačno raseljavanje stanovništva tokom ratova u bivšoj Jugoslaviji. Mnogi smatraju i da je reč o najvećem etničkom čišćenju u Evropi nakon Drugog svetskog rata. Egzodus je bio praćen ubistvima srpskih civila, masovnim paljenjem i miniranjem kuća, pljačkom imovine i stvaranjem uslova u kojima povratak velikog broja prognanih nije bio realno moguć.

Posebno je važno što značajan deo zločina nije počinjen u neposrednim borbama. Ubijani su ljudi koji su ostali u svojim selima, često starije osobe koje nisu mogle ili nisu želele da napuste domove. Kuće su paljene i imovina uništavana nakon što su hrvatske snage već uspostavile kontrolu nad teritorijom. Human Rights Watch je još 1996. ocenio da obim i trajanje zloupotreba ukazuju na to da su hrvatske vlasti znale za ubistva, paljevine i pljačku, ali su dozvolile da se takva dela nastave u atmosferi nekažnjivosti.

Zato „Oluja“ ne može biti svedena na vojnu operaciju koja je imala samo jedan cilj i samo jednu posledicu. Ona jeste označila kraj Republike Srpske Krajine i uspostavljanje hrvatske kontrole nad teritorijom, ali je istovremeno proizvela skoro potpuni nestanak Srba iz krajeva u kojima su vekovima živeli.

Godine 1991. u Hrvatskoj je živelo 581.633 Srba, odnosno 11,5 odsto ukupnog stanovništva. Prema popisu iz 2021. godine, njihov broj je smanjen na 123.892, odnosno 3,2 odsto stanovništva. Srpsko narodno vijeće upozorava da se, pored ratnog progona i izostanka povratka, deo preostalog stanovništva suočava sa stigmatizacijom, asimilacijom i takozvanom etničkom mimikrijom — prikrivanjem nacionalnog identiteta zbog društvenog pritiska. To nije samo demografska statistika. To je trajna politička posledica „Oluje“.

Kada sa jedne teritorije nestane najveći deo jedne istorijske zajednice, a država koja je tom teritorijom ovladala taj događaj obeležava gotovo isključivo kao praznik pobede, onda pitanje nije samo kako se tumači prošlost. Pitanje je kakva je moralna poruka upućena onima koji su proterani i njihovim potomcima.

Hag nije utvrdio da zločina nije bilo

U hrvatskoj javnosti oslobađajuća presuda Anti Gotovini i Mladenu Markaču često se predstavlja kao konačan dokaz da je „Oluja“ bila potpuno čista vojna operacija. Takvo tumačenje nije pravno tačno.

Prvostepeno veće Haškog tribunala osudilo je Gotovinu na 24, a Markača na 18 godina zatvora, zaključivši da su učestvovali u udruženom zločinačkom poduhvatu čiji je cilj bio trajno uklanjanje srpskog civilnog stanovništva iz Krajine. Žalbeno veće ih je 2012. oslobodilo, tesnom većinom od tri prema dva, zato što je osporilo metod kojim je prvostepeni sud utvrđivao nezakonitost artiljerijskih napada.

Ali oslobađanje konkretnih optuženih ne znači da srpski civili nisu ubijani, da njihove kuće nisu paljene ili da nije postojao sistemski neuspeh u sprečavanju i kažnjavanju zločina. Haška presuda nije izbrisala Grubore, Varivode i druga mesta stradanja. 

Slično važi i za presudu Međunarodnog suda pravde iz 2015. godine. Sud nije prihvatio tvrdnju Srbije da je tokom „Oluje“ počinjen genocid, jer nije utvrdio posebnu nameru fizičkog uništenja srpske nacionalne grupe. Ali je zaključio da su hrvatske snage tokom i nakon operacije počinile ubistva Srba koji su bežali ili ostali na teritoriji pod hrvatskom kontrolom, kao i dela kojima su Srbima nanete teške telesne ili duševne povrede. Dakle, sud nije utvrdio da zločina nije bilo. Utvrdio je da nije dokazana genocidna namera u uskom pravnom smislu.

Ta razlika je presudna. Međutim, u političkoj kulturi se pravno oslobađanje od najteže moguće kvalifikacije pretvorilo u mnogo širu poruku: da zapravo nema nikakvog zločina.

Možda najporazniji bilans tri decenije nakon „Oluje“ jeste činjenica da zločini postoje, žrtve imaju imena, mesta zločina su poznata, ali odgovornih gotovo da nema. Prema pregledu sudski utvrđenih činjenica koji su objavili Fond za humanitarno pravo, Documenta, REKOM mreža pomirenja i Inicijativa mladih za ljudska prava Hrvatske, procesuiranje zločina povezanih sa „Olujom“ rezultiralo je sa svega dve osuđujuće i dve oslobađajuće presude, dok počinioci brojnih dokumentovanih zločina i dalje nisu kažnjeni.

U Gruborima su 25. avgusta 1995. ubijeni srpski civili koji su ostali u selu. U Varivodama je 28. septembra, gotovo dva meseca nakon završetka glavnih borbenih operacija, ubijeno devetoro srpskih civila, uglavnom starijih ljudi, u njihovim kućama i dvorištima. Za te zločine nije uspostavljena pravosnažna individualna odgovornost njihovih izvršilaca.

Upravo je nekažnjivost ono što „Oluju“ pretvara iz istorijskog ratnog događaja u trajnu političku ranu. Da su zločini istraženi, počinioci kažnjeni, porodice obeštećene, imovina vraćena, nestali pronađeni i povratak ozbiljno podržan, dve strane bi i dalje mogle različito tumačiti vojni i politički karakter operacije. Ali postojao bi minimum pravde za žrtve.

Asimetrija sećanja

Od Srbije se gotovo redovno očekuje da svako pominjanje srpskih žrtava odmah dopuni ograđivanjem od politike devedesetih, priznanjem srpskih zločina i prihvatanjem hrvatskog ratnog konteksta. Naravno da se zločini počinjeni nad Hrvatima ne smeju poricati. Ali postavlja se pitanje zbog čega se samo od srpskog sećanja zahteva da bude praćeno obaveznim samopropitivanjem.

Kada se u Hrvatskoj obeležava „Oluja“, ne zahteva se da centralni govor počne imenima srpskih civila ubijenih u Gruborima, Varivodama, Gošiću ili drugim mestima. Ne zahteva se da proslava bude uslovljena priznanjem da se veliki broj prognanih nikada nije vratio. Ne traži se da hrvatski državni vrh pre svake proslave objasni zašto su poznati zločini ostali bez kažnjenih počinilaca.

Hrvatskoj je dozvoljeno da svoju pobedu posmatra iz nacionalne perspektive. Od Srbije se očekuje da svoje stradanje stalno objašnjava perspektivom regionalnih odnosa. To nije pomirenje. To je asimetrija moći preneta u politiku sećanja.

Razlog za to leži u jednostavnoj činjenici. „Oluja“ se nalazi u samom središtu osnivačkog mita savremene Hrvatske: ona nije predstavljena samo kao vojna pobeda, već kao završni čin nacionalnog oslobođenja, teritorijalnog zaokruživanja i istorijskog ostvarenja državnosti. Zbog takve simboličke funkcije oko nje je izgrađen narativ o gotovo bezgrešnom ratu, u kojem priznanje sistematskih zločina nad srpskim civilima ne deluje samo kao kritika pojedinačnih postupaka, već kao pretnja moralnoj čistoti čitavog državotvornog projekta. 

Otuda i uporno odbacivanje svake kvalifikacije rata koja bi ukazivala na njegovu unutrašnju, građansku dimenziju. Srbi u Hrvatskoj nisu uključeni u dominantno sećanje kao građani jedne države koji su, bez obzira na političku pobunu i odgovornost dela njihovog rukovodstva, posedovali građanska prava i pripadali njenom istorijskom društvenom tkivu. Umesto toga, retroaktivno su predstavljeni gotovo isključivo kao produžena ruka “spoljnog agresora”, kao strani element na putu stvaranja države. Takav narativ omogućava da njihov masovni odlazak bude protumačen kao uklanjanje prepreke državnosti, a ne kao nestanak velikog dela sopstvenog stanovništva. 

U takvoj konstrukciji nema dovoljno prostora za Srbe kao žrtve. Niti se rat karakteriše kao građanski sukob jer Srbi nisu doživljavani kao građani.Kazniti počinioce značilo bi priznati da se ispod slike besprekorne pobede nalazi stradanje nevinih ljudi. Za zrelu državu to ne bi predstavljalo slabost. Predstavljalo bi dokaz moralne i institucionalne snage.

Stoga se ne vidi da u doglednoj budućnosti srpsko-hrvatski odnosi mogu da uđu u fazu normalizacije, jer dobar odnos podrazumeva minimum međusobnog priznanja. To znači da bi Zagreb trebalo da prizna da srpsko stradanje nije propagandna konstrukcija Beograda, već istorijska i pravna činjenica. Trebalo bi da prihvatiti da su Srbi iz Krajine imali svoje domove, imovinu, groblja, porodične istorije i pravo da ne budu kolektivno tretirani kao neprijateljska populacija.

Posebno je problematično što se od Srbije često očekuje da hrvatsku proslavu prihvati kao legitimni izraz nacionalnog ponosa, dok se svako snažnije srpsko obeležavanje progona opisuje kao nacionalizam, politizacija žrtava ili povratak u devedesete.

Međutim, sećanje na prognane nije nacionalizam. Zahtev za kažnjavanje ubica civila nije istorijski revizionizam, a pomirenje svakako ne podrazumeva da Srbi prihvate „Oluju“ kao praznik. A posebno ne zahteva da izbegličke kolone posmatraju kao neizbežnu cenu stvaranja savremene hrvatske države. 

Za BN TV portal:

Stefan Surlić, vanredni profesor na Fakultetu političkih nauka Univerziteta u Beogradu

(Foto: BN)