Režim u Srpskoj ograničava pravo na zdravstvenu zaštitu

Narodna skupština Republike Srpske je 9. jula ove godine po hitnom postupku usvojila Zakon o izmjenama i dopunama Zakona o obaveznom zdravstvenom osiguranju. Ovako usvojeni zakon sadrži formalnu i materijalnu neustavnost.

Piše: Dr Milan Blagojević 

On je jedan iz niza formalno neustavnih zakona čijem donošenju po hitnom postupku vladajući režim pribjegava svako malo, iako nisu ispunjeni uslovi za donošenje zakona u tom postupku, propisani Poslovnikom Narodne skupštine. Naime, da bi se zakon donio po hitnom postupku potrebno je, kako propisuje član 213. stav 2. Poslovnika, da se kumulativno ispune sledeći uslovi: 1) da se njime uređuju pitanja i odnosi nastali usljed okolnosti koje nisu mogle da se predvide; 2) da bi nedonošenje zakona po hitnom postupku moglo da prouzrokuje štetne posljedice po život i zdravlje ljudi, bezbjednost Republike i rad organa i organizacija; te 3) da je to u opštem interesu.

Izostanak bilo kojeg od ova tri uslova znači zabranu Narodnoj skupštini da donosi zakon po hitnom postupku, a ako to ona ipak učini, tako usvojeni zakon je neustavan sa stanovišta njegove formalne ustavnosti.

U konkretnom slučaju više je nego očigledno da nedonošenje predmetnog zakona po hitnom postupku ne bi moglo da prouzrokuje štetne posljedice po život i zdravlje ljudi, bezbjednost Republike niti po rad organa i organizacija. Takođe, ne radi se ni o zakonu kojim se uređuju pitanja i odnosi nastali usljed okolnosti koje nisu mogle da se predvide, tako da nije ispunjen ni ovaj ustavni osnov za donošenje zakona po hitnom postupku.

Sve to, dakle, čini ovaj zakon formalno neustavnim, jer u ustavnom pogledu nisu bili ispunjeni navedeni uslovi za njegovo donošenje po hitnom postupku.

Međutim, ovaj zakon je neustavan i u materjalno-pravnom pogledu, jer je njime povrijeđen član 37. stav 3. Ustava Republike Srpske, usljed čega je povrijeđen i ustavni princip vladavine prava (vladavine Ustava), propisan članom 5. Ustava Republike Srpske. Međutim, treba reći da istu ovu materijalnu neustavnost sadrži i važeći Zakon o doprinosima Republike Srpske, tako da se u tom pogledu ova dva zakona moraju posmatrati u međusobnoj vezi.

Članom 37. stav 3. Ustava je propisano da stara lica imaju pravo na zdravstvenu zaštitu iz javnih prihoda.

Radi se o ustavnoj normi koja je samoizvršiva norma (selfexecutive norm), tj. riječ je o normi koja se direktno primjenjuje u svakom pojedinačnom slučaju tako da za njeno ostvarenje nije potrebno donositi poseban zakon ili podzakonski propis.

Ali, ova norma osim tog svojstva ima i značenje zabrane zakonodavcu da za ovu kategoriju svojih državljana zakonom propisuje uslove koji bi na bilo koji način značili derogaciju ili umanjenje ovog ustavnog prava tih lica, niti zakonodavac ima pravo da tim licima nameće zakonom obavezu da u cijelosti ili djelimično plaćaju zdravstveno osiguranje za sebe u Republici Srpskoj.

Sve ovo jednako važi i za Vladu Republike Srpske, Fond zdravstvenog osiguranja i sve javne zdravstvene ustanove u Republici Srpskoj. 

Dakle, niko od njih nema pravo da zakonom ili podzakonskim propisom propiše obavezu ovim licima da plaćaju zdravstveno osiguranje, jer je ustavna norma jasna kada propisuje da stara lica imaju pravo na zdravstvenu zaštitu iz javnih prihoda.

Propisujući ovo pravo na takav način, Ustav to pravo daje svim starim licima - državljanima Republike Srpske, što znači kako onima koji nisu penzioneri (nemaju penziju), tako i onima koji su penzioneri, i to bez obzira da li su svoju penziju ostvarili ovdje u Republici Srpskoj ili u inostranstvu.

Jer, nigdje u navedenoj odredbi člana 37. stav 3. Ustava, a ni u bilo kojoj drugoj odredbi tog ustava, nije propisano da pravo na zdravstvenu zaštitu iz javnih prihoda imaju stara lica - penzioneri sa penzijom ostvarenom u Republici Srpskoj. Umjesto toga, član 37. stav 3. Ustava propisuje da pravo na zdravstvenu zaštitu iz javnih prihoda imaju sva stara lica (državljani Republike Srpske), a to znači kako oni koji nemaju penziju, tako i penzioneri bez obzira na to da li su penziju ostvarili ovdje ili u inostranstvu.

Doduše, Ustav ne određuje ko se smatra starim licima, ali se ovaj pojam određuje sistematskim tumačenjem, uzimajući u obzir da je, kao osnovno pravilo, kod nas jedan od uslova za starosnu penziju to da lice ima navršenih 65 godina života.

Dakle, starim licima smatraju se lica sa navršenih 65 godina života, kako propisuje i član 28. stav 1. tačka 3) važećeg Zakona o zdravstvenoj zaštiti u Republici Srpskoj.

Imajući stoga u vidu sve ove argumente, neustavan je Zakon o izmjenama i dopunama Zakona o obaveznom zdravstvenom osiguranju koji je usvojila Narodna skupština 9. jula ove godine, jer se njime propisuje da je državljanin Republike Srpske osiguranik za kojeg je zakonom kojim se uređuje oblast doprinosa propisana obaveza uplaćivanja doprinosa za obavezno zdravstveno osiguranje, a koji ostvaruje penziju od inostranog isplatioca u cijelosti ili većim dijelom po osnovu većinskog staža osiguranja ostvarenog u inostranstvu.

Da bi se razumjela suština ove neustavnosti, ovaj dio Zakona o obaveznom zdravstvenom osiguranju mora se dovesti u vezu sa Zakonom o doprinosima Republike Srpske. U čl. 5. tačka 4) Zakona o doprinosima je propisano da je obveznik doprinosa za zdravstveno osiguranje "državljanin Republike koji u cijelosti ili djelimično ostvaruje penziju od inostranog isplatioca, dok ima prebivalište na teritoriji Republike". A u članu 22. tačka 2. Zakona o doprinosima propisano je da stopa doprinosa za zdravstveno osiguranje iznosi 10,2%.

To drugim riječima znači da je tim zakonima (o zdravstvenom osiguranju i o doprinosima) ovim penzionerima - starim licima, nametnuta neustavna obaveza da moraju plaćati zdravstvenu zaštitu u vidu doprinosa za zdravstveno osiguranje iz svojih sredstava, a ne da im država plaća tu zaštitu iz javnih prihoda, kako je propisano članom 37. stav 3. Ustava Republike Srpske.

Zato su, dakle, ne samo najnoviji Zakon o izmjenama i dopunama Zakona o obaveznom zdravstvenom osiguranju, već i Zakon o doprinosima Republike Srpske, suprotni članu 37. stav 3. Ustava Republike Srpske, a time i principu vladavine prava (Ustava) propisanom članom 5. tog ustava.

Najtužnije u svemu tome je što se i u ovom slučaju nailazi na zid ćutanja u Ustavnom sudu Republike Srpske. Naime, navedena neustavnost u Zakonu o doprinosima, na koju se oslanja neustavnost i u Zakonu o obaveznom zdravstvenom osiguranju, egzistira već godinama pa ju je taj sud, bez ičije inicijative ili zahtjeva, trebao ukloniti, jer on i po Ustavu Republike Srpske i po Zakonu o Ustavnom sudu Republike Srpske treba da prati po službenoj dužnosti ovakve pojave i da ih na sopstvenu inicijativu ukloni iz pravnog poretka.

Međutim, on to kao i u drugim slučajevima nije htio da učini. Niti će.  Ne treba stoga da iznenadi i da, ako mu neko podnese zahtjev u tom pravcu, taj sud sve ove neustavnosti proglasi ustavnim.

Dr Milan Blagojević 

Foto: BN