Kako se fotelje čuvaju za podobne mimo zakona?

Vlada Republike Srpske bira ljude po svom izboru, postavlja ih na rukovodeća mjesta kao privremena rješenja pa njihove ugovore periodično produžava, držeći ih tako na poziciji godinama, suprotno propisima o državnim službenicima i javnoj službi.

Radovan Višković je u kasno ljeto 2025. godine podnio ostavku na poziciju predsjednika Vlade Republike Srpske (RS) nakon što se našao na listi osumnjičenih Tužilaštva Bosne i Hercegovine (BiH) zbog napada na ustavni poredak BiH. Ostavka, međutim, nije značila i njegovo političko povlačenje.

Višković je tada poručio da „ostaje u timu Saveza nezavisnih socijaldemokrata“, a lider stranke Milorad Dodik mu je pripremio novu poziciju − vršilac dužnosti direktora “Autoputeva RS”.

Da bi Višković mogao preuzeti funkciju, izmijenjen je i statut preduzeća. Umjesto uslova o završenom pravnom, ekonomskom ili građevinskom fakultetu, od direktora se zahtijevao fakultet društvenog ili tehničkog smjera, što je odgovaralo Viškoviću koji je završio saobraćajni fakultet.

Njegovo imenovanje u septembru 2025. donijelo je novu rotaciju – već u oktobru dotadašnji v.d. direktora “Autoputeva RS” i stranački kolega Nedeljko Ćorić postavljen je za v.d. direktora Investiciono-razvojne banke Republike Srpske, gdje se i danas nalazi.

Za njihova imenovanja u v.d. statusu nije bilo zakonskog osnova, nije raspisan javni konkurs niti je sprovedena profesionalna provjera kandidata.

Ovi primjeri nisu izolovani slučajevi.

Centar za istraživačko novinarstvo (CIN) otkrio je da je u protekloj deceniji u institucijama, ustanovama i preduzećima RS najmanje 140 rukovodilaca imenovano uzastopno više puta nego što to propisi dozvoljavaju.

Vlada Republike Srpske bira ljude po svom izboru, postavlja ih na rukovodeća mjesta kao privremena rješenja pa njihove ugovore periodično produžava, držeći ih tako na poziciji godinama, suprotno propisima o državnim službenicima i javnoj službi.

Na taj način zaobilazi se zakonit izbor rukovodilaca putem javnog konkursa, a upravljanje javnim resursima prepušta se političkim kadrovima bez obaveze ispunjavanja određenih uslova.

Nadležne institucije RS ne sprečavaju niti sankcionišu nepropisna v.d. imenovanja, iako preduzeća i ustanove pod takvim rukovodstvom često ne napreduju i gomilaju dugove na štetu građana.

Politička kontrola i ignorisanje zakona

Dok je bio premijer RS, Višković je govorio da su imenovanja v.d. direktora praktična jer omogućavaju Vladi RS lakšu kontrolu i bržu smjenu rukovodilaca.

Na pitanja novinara o razlozima ovakvih postavljenja, u martu 2024. godine je rekao:

“Puno je lakše sa njima raditi kad su v. d, nego kad se postave za direktore”.

Dugogodišnja praksa u Republici Srpskoj pokazuje da je Vlada preuzela kontrolu nad imenovanjima vršilaca dužnosti. Iako Zakon o državnim službenicima RS, koji reguliše zapošljavanje u institucijama, propisuje mogućnost imenovanja vršilaca dužnosti na 90 dana i to najviše tri puta zaredom, a Zakon o sistemu javnih službi RS, koji reguliše zapošljavanje u preduzećima i ustanovama, uopšte ne predviđa mogućnost privremenih direktora, Vlada RS godinama ignoriše zakone.

Umjesto toga, imenuje, razrješava pa opet postavlja iste vršioce dužnosti direktora na istu poziciju mjesecima, a nerijetko i godinama.

Novinari su skrenuli pažnju tadašnjem premijeru Viškoviću da ova praksa nije u skladu sa zakonima.

“Pa, dobro, promijenićemo zakon. Šta je problem?”, odgovorio je, ne poričući nelegalnost poteza koje Vlada povlači godinama.

Zakon nisu promijenili, ali su praksu nastavili. Među javnim konkursima na internet stranici Agencije za državnu upravu RS gotovo da nema raspisanih poziva za rukovodeće pozicije.

Ova institucija je odgovorna za sprovođenje konkursa za sve državne službenike u entitetu, pa i rukovodioce institucija poput Republičkog pedagoškog zavoda, Zavoda za statistiku i Arhiva RS. Za izbor u preduzećima i ustanovama zaduženi su njihovi nadzorni odbori te Vlada RS.

No, u najmanje 140 institucija, ustanova i preduzeća tokom prethodne decenije nije bilo konkursa za rukovodeću poziciju, podaci su iz baze podataka CIN-a.

O izborima v.d. rukovodilaca odlučivali su Vlada RS i nadzorni odbori, birajući politički umjesto profesionalno. Međutim, nisu svi od tih izbora javno objavljeni u Službenom glasniku RS.

Rukovodilac Agencije za državnu upravu RS Aleksandar Radeta na to kaže da “Agencija nije ni predlagač ni donosilac zakona, a isto tako ne vrši ni nadzor nad primjenom zakona”.

I on sam je vršilac dužnosti više od deset godina – Vlada RS ga imenuje i razrješava od 2014. godine, pa za njegovu poziciju nikada nije raspisan konkurs, iako je zakonom dozvoljeno da vršilac dužnosti može biti imenovan na period do 90 dana, najviše tri puta uzastopno.

On takvu situaciju smatra “ličnim pitanjem” na koje “ne može i ne želi“ odgovoriti.

Takođe, i Tamara Stojnić, zamjenica direktora Republičkog sekretarijata za zakonodavstvo RS, privatizuje proceduru kojom je imenovana.

“Imejl koji ste mi poslali sadrži pitanja ličnog karaktera. (…) Nisam u obavezi da na išta odgovaram”, napisala je Stojnićeva CIN-u, odbivši razgovor o nepropisnom imenovanju vršilaca dužnosti, iako se nalazi u rukovodstvu institucije odgovorne za pravnu provjeru, usklađivanje i tehničku obradu zakona i propisa u Srpskoj.

Prema podacima koje je CIN prikupio, više od 140 rukovodilaca preduzeća, ustanova, uprava i agencija imenovano je suprotno zakonu − njih 38 više od tri puta uzastopno u v.d. status, dok za ostalih stotinjak na čelu značajnih ustanova i preduzeća ni ne postoji zakonski osnov za izbor u v.d. mandatu.

Osim toga, još najmanje tri aktuelna rukovodioca izabrana su bez konkursa i provjere profesionalnih kapaciteta, ali se njihov mandat još uvijek nalazi u okviru zakonom dozvoljenih 90 dana.

Banjalučka advokatica Jovana Kisin Zagajac smatra da vlasti imenuju vršioce dužnosti upravo kako bi izbjegle javne konkurse.

“Ukoliko žele da određeno lice bude imenovano na funkciju, oni će to uraditi kroz tu sivu zonu što se tiče zakonskih propisa, imenovati vršioca dužnosti i na taj način će izbjeći proceduru javnog konkursa”.

Među vršiocima dužnosti u institucijama Republike Srpske većina su članovi političkih stranaka: Saveza nezavisnih socijaldemokrata (SNSD), Ujedinjene Srpske, Socijalističke partije Srpske (SPS), Narodne partije Srpske (NPS), Demokratskog narodnog saveza (DNS) i Demokratskog saveza (DEMOS).

Njihova minimalna mjesečna primanja su oko 3.500 KM, dok u pojedinim upravama i preduzećima dosežu blizu 5.000 KM.

CIN je kontaktirao desetine rukovodilaca, ali niko od njih nije htio dati konkretne odgovore na pitanja o načinu na koji su došli na pozicije niti kako se zadržavaju na njima. Smatraju, ipak, da su rješenja Vlade RS o njihovim imenovanjima valjan pravni osnov da budu na funkcijama.

Ni Vlada nije objasnila na koji način bira i imenuje kandidate. Umjesto toga, u pisanom odgovoru CIN-u obrazložila je redovne procedure imenovanja rukovodilaca na neodređeno vrijeme, osvrnuvši se na temu u samo jednoj rečenici:

“Vlada Republike Srpske raspolaže podacima o dužini trajanja svih mandata rukovodilaca i vodi računa da se za sve koji su imenovani na kraći vremenski period blagovremeno provodi procedura izbora putem javne konkurencije.”

Damjan Ožegović, saradnik za pravne poslove u Transparency International (TI) BiH, smatra da je jasno da je riječ o političkoj trgovini.

“Nije moguće, praktično gledano, da Vlada kao centralni organ može da ima pod svojom kontrolom toliko kvalitetnih kadrova koji mogu da zadovolje potrebe tolikog broja javnih institucija za vršiocima dužnosti.”

Od 2021. godine Upravna inspekcija pri Ministarstvu uprave i lokalne samouprave RS izvršila je devet nadzora po prijavama zbog sumnje u nezakonita imenovanja vršilaca dužnosti u upravama i upravnim organizacijama. U sedam slučajeva utvrđene su nepravilnosti, ali sankcije su izostale.

“Upravna inspekcija ne može u punom kapacitetu izricati inspekcijske mjere, već o utvrđenom stanju obavještava Vladu radi daljeg postupanja”, rekli su iz Ministarstva, zaključujući da prekoračenja rokova ne mogu dovesti do prekida rada organa uprave.

CIN je Inspekciji dostavio listu v.d. rukovodilaca koji su u prekoračenju mandata, do koje je došao u procesu istraživanja. Odgovorili su da za njih vode pojedinačne inspekcijske predmete, ali da su ti podaci službena tajna.

S druge strane, nadzor nad imenovanjima u ustanovama i preduzećima bi, prema Zakonu o sistemu javne službe, trebala vršiti Republička uprava za inspekcijske poslove RS, ali ona to ne radi, tvrdeći da nije nadležna da nadzire rad Vlade RS.

“Ovaj organ u tom smislu nije nadležan ni da preispituje odluke o imenovanju rukovodioca u javnim ustanovama koje donose ovi organi”, odgovorili su iz Inspektorata RS.

Ovakvu sistemsku praksu Vlade RS je teško kontrolisati i kazniti.

Šume Republike Srpske

Revizori Glavne službe za reviziju javnog sektora RS su 2023. i 2024. godine utvrdili nepropisna imenovanja vršilaca dužnosti u “Šumama RS”. Izvještaj iz 2024. godine potvrđuje da je tokom cijele godine to bio slučaj na gotovo svim rukovodećim mjestima, pa su preporučili Nadzornom odboru da imenovanje vrši putem konkursa.

Blaško Kaurin, kadar Socijalističke partije, imenovan je za v.d. generalnog direktora “Šuma RS” u martu 2024. godine, a mandat mu je potom produžavan pa se i danas nalazi na istoj poziciji. On je obećao da će govoriti za CIN, ali na pitanja nikada nije odgovorio.

Suprotno zakonu i statutu, u “Šumama RS” su u v.d. statusu i članovi Nadzornog odbora, Odbora za reviziju, izvršni direktori i direktori organizacionih dijelova.

Istovremeno, preduzeće prate ozbiljni finansijski problemi − godinama su poslovali sa višemilionskim gubicima, dok ukupna dugovanja premašuju 100 miliona KM, uključujući šest miliona KM Poreskoj upravi RS-a i više od četiri miliona KM zaposlenima.

Republička uprava civilne zaštite (RUCZ)

Stranačko upravljanje godinama se uočava i u Republičkoj upravi civilne zaštite (RUCZ), kojom rukovode kadrovi Demokratskog narodnog saveza.

Boris Trninić je već dvije i po godine na privremenoj poziciji v.d. direktora, dok je i njegov stranački kolega Nenad Nešić nepropisno imenovan više od tri puta uzastopno.

Njegovo imenovanje je uslijedilo nakon što je podnio ostavku na funkciju ministra bezbjednosti BiH zbog istrage koju protiv njega vodi Tužilaštvo BiH. I nakon skoro godinu dana, on je još uvijek vršilac dužnosti.

Istovremeno, revizori ukazuju na niz nepravilnosti u upravljanju RUCZ-om, uključujući slabosti u finansijskoj kontroli i administrativnom poslovanju.

Ni Nešić ni Trninić nisu htjeli govoriti za CIN o ovoj temi.

Investiciono-razvojna banka (IRB) Republike Srpske

I Investiciono-razvojnu banku (IRB) Republike Srpske vode privremeni kadrovi. Od 2020. godine sva četiri v.d. direktora se povezuju sa SNSD-om.

Prvo je imenovan Dražen Vrhovac, bivši poslanik SNSD-a u Narodnoj skupštini RS, potom dolaze Srđan Jovanović i Boris Knežević, te od oktobra 2025. godine Nedeljko Ćorić, funkcioner SNSD-a i bivši ministar saobraćaja i veza RS.

Na pozive CIN-a se nisu odazvali.

U IRB-u Republike Srpske postavljena su još tri vršioca dužnosti izvršnog direktora “do popune radnog mjesta putem javnog konkursa”. Iako su rješenja o imenovanju iz 2023. i 2025. godine, konkurs još uvijek nije raspisan.

Iz IRB-a tvrde da ih nisu obavezni provoditi jer kao akcionarsko društvo u većinskom vlasništvu Republike Srpske posluju u skladu sa Zakonom o radu RS koji ne propisuje obavezu sprovođenja javnog konkursa.

Revizije poslovanja IRB-a su rijetke i skoro nikada nisu javne, pa je Banka često predmet rasprave vladajućeg SNSD-a i opozicije zbog netransparentnog poslovanja i upravljanja.

Rasprave su podgrijane činjenicom da je pozitivne izvještaje o poslovanju za 2023. i 2024. godinu radila banjalučka revizorska kuća “Grant Thornton”, koju je osnovao bivši premijer RS i bivši predsjednik Kreditnog odbora Skupštine akcionara IRB-a Republike Srpske Aleksandar Džombić.

Njemu se sudi za zloupotrebu službenog položaja pri dodjeli kredita IRB-a od 19,4 miliona KM firmi “Energolinija”. Okružni sud Banjaluka ga je oslobodio optužbi, ali se Vrhovni sud RS nije složio sa tom odlukom, pa je naredio ponovno suđenje.

Zbog ovakvih okolnosti, predstavnici opozicije u Narodnoj skupštini RS sumnjaju u podatke iz izvještaja i kritikuju IRB, govoreći da “služi kako bi se narod pljačkao, a pojedinci bliski vlasti bogatili”.

(CIN)