Hronologija propasti energetskog giganta - smjenjivali se direktori, RiTE Ugljevik sve dublje tonula

Nekadašnji energetski oslonac Republike Srpske ostao je bez dovoljno uglja za proizvodnju električne energije, dok se za njegov spas traže stotine miliona maraka.

Priča o kolapsu Rudnika i Termoelektrane (RiTE) Ugljevik nije počela preko noći, već prije više od decenije, dodjelom koncesije za lokalitet “Ugljevik Istok 2”, stalnim produžavanjem rokova za projekat “Ugljevik 3” i odlukom da Srpska na kraju otkupi kompaniju povezanu s ruskim biznismenom Rašidom Serdarovim.

Ko je donosio ključne odluke, ko je nadzirao njihovo sprovođenje i zašto su se problemi gomilali do tačke pucanja?

Podsjećamo, RiTE Ugljevik je 13. oktobra 2026. godine zvanično obustavio proizvodnju električne energije.

Kao neposredni razlog navedeni su neriješeni imovinsko-pravni odnosi na eksploatacionom polju “Ugljevik Istok 2”, zbog kojih mašine ne mogu da kopaju ugalj.

Tako je gigant, čiji je osnovni zadatak da kopa ugalj i pravi struju, došao u apsurdnu situaciju – da nema sirovine za rad.

Milioni za “Comsar”, a deponije prazne

Nedostatak uglja samo je posljednja karika u dugom lancu problema. Godinama su se gomilali sporovi, finansijske obaveze i neizvjesnost.

Istovremeno, Republika Srpska je ušla u proces preuzimanja kompanije “Comsar Energy RS”.

Preuzimanje ove firme dogovoreno je za oko 240 miliona KM, a prva tranša od 58,6 miliona KM isplaćena je u aprilu 2025. godine.

Godinu dana kasnije, u aprilu 2026. godine, saopšteno je da je Serdarov i zvanično izašao iz vlasničke strukture.

Danas, umjesto stabilizacije, iz Ugljevika stiže nov šok: traži se još 275 miliona KM kako bi se poslovanje stabilizovalo do 2029. godine.

Zbog toga se pitanje odgovornosti ne može svesti samo na trenutnu upravu, već zahtijeva analizu svih odluka Vlade, resornog ministarstva i rukovodstva preduzeća.

Tri miliona tona uglja na čekanju

Prema tvrdnjama rukovodstva, postojeći kop “Istok 1” je na izdisaju, dok se na polju “Istok 2” nalaze značajne rezerve – procjenjuje se na oko tri miliona tona uglja, što je dovoljno za godinu i po nesmetanog rada termoelektrane.

Međutim, taj ugalj je zarobljen zbog nesređenih imovinsko-pravnih odnosa i nesprovedene eksproprijacije.

Direktor Žarko Novaković potvrdio je da su postupci eksproprijacije pokrenuti tek nakon prenosa koncesije krajem januara 2026. godine, ali da je riječ o sporu na više od 200 parcela sa velikim brojem suvlasnika.

Ovo objašnjenje jasno govori o trenutnom zastoju, ali otvara ključno pitanje: zašto se čekalo da proizvodnja stane da bi se rješavali imovinski odnosi?

Ako je “Istok 2” bio viralan za opstanak giganta, eksproprijacija je morala biti završena godinama ranije.

Projekat na papiru i neostvarena obećanja

Sve je počelo još 2013. godine kada je kompaniji “Comsar Energy”, u vlasništvu Rašida Serdarova, dodijeljena koncesija za izgradnju “Ugljevika 3” i eksploataciju uglja na ležištu “Ugljevik Istok 2”.

Projekat je najavljivan kao spektakularna investicija, ali nova elektrana nikada nije izgrađena.

Godinama se izvještavalo o ovom poslu, aneksima ugovora, produženjima rokova i na kraju, skupom otkupu kompanije.

Dok su se rokovi pomjerali, postojeća termoelektrana ostala je bez pristupa ključnim zalihama sirovine.

Dodjela koncesije nije bila privatna stvar.

U njoj su učestvovali Vlada Republike Srpske, Ministarstvo energetike i nadležne komisije.

Zbog toga je od javnog interesa da se konačno objave: Osnovni koncesioni ugovor i svi njegovi aneksi, procjene koristi i rizika za javni sektor, te zaštitni mehanizmi koje je Srpska imala (ili nije imala) u slučaju da investitor ne ispuni obećano.

Vrtlog direktora i decenija jednog ministra

Upravljanje RiTE Ugljevik godinama je bilo dio stranačkih kombinatorika, dok su strateški problemi gurani pod tepih.

Na početku saradnje sa Rašidom Serdarovim, 2013. godine, direktor RiTE Ugljevik bio je Anto Gajić iz SNSD. Naslijedio ga je Žiko Krunić, takođe kadar te stranke.

Od 2016. do 2018. godine preduzećem je rukovodio Đorđe Popović, tadašnji kadar DNS, koji je kasnije prešao u NPS.

Nakon njega direktor je postao Čedomir Stojanović, kadar DNS koji je kasnije pristupio DEMOS, a u januaru ove godine napustio i tu stranku.

Popović je potom ponovo imenovan na direktorsku funkciju, a nakon njega i Stojanović, koji je na toj poziciji ostao do 2022. godine.

Od 2022. do 2025. godine direktor je bio Diko Cvijetinović iz NPS-a, a u novembru 2025. za vršioca dužnosti direktora imenovan je Žarko Novaković, kadar SNSD.

Kroz upravu RiTE Ugljevik, dakle, prošlo je više direktora iz različitih političkih stranaka, dok su pitanja koncesije, finansijskih obaveza i obezbjeđivanja uglja ostala otvorena.

Sama činjenica da je neko bio direktor ne znači da je odgovoran za sve probleme preduzeća.

Međutim, za svakog od njih potrebno je utvrditi koje je probleme zatekao, kakve je odluke donosio, da li je upozoravao na rizike i šta je preduzeo da se oni otklone.

Dok su se direktori iz različitih stranaka smjenjivali, jedna konstanta ostala je nepromijenjena – resorno ministarstvo.

Na čelu resornog ministarstva u vrijeme dodjele koncesije 2013. godine bio je Željko Kovačević iz SNSD.

Naslijedio ga je Petar Đokić iz Socijalističke partije, koji je na čelu resora od 2014. godine i koji i danas obavlja funkciju ministra energetike i rudarstva Republike Srpske.

To znači da se najveći dio priče o promjenama koncesionih uslova, neizgrađenom projektu “Ugljevik 3” i kasnijem otkupu „Comsara“ odvijao tokom Đokićevog mandata.

To samo po sebi ne dokazuje da je ministar lično prouzrokovao današnju krizu, ali otvara pitanje šta su ministarstvo i druge nadležne institucije preduzimali da zaštite postojeću proizvodnju.

Kada su prvi put upozoreni na problem s “Istokom 2“? Zašto eksproprijacija nije završena ranije? Ko je procijenio finansijske i pravne rizike otkupa kompanije?
Šta je Srpska zapravo kupila za 240 miliona KM?

Kada je postalo jasno da od investicije nema ništa, Srpska je odlučila da otkupi “Comsar Energy RS”.

U aprilu 2025. isplaćeno je 58,6 miliona KM, da bi u aprilu 2026. većinski udio preuzeo “Gas-Res”, a koncesija bila prenesena na RiTE Ugljevik.

Međutim, preuzimanje papira nije donijelo ugalj na deponiju. Proizvodnja je obustavljena u oktobru 2026. jer zemlja pod kojom se ugalj nalazi nije eksproprisana.

Logično se nameće pitanje šta je tačno Srpska platila 240 miliona KM ako nakon te isplate RiTE nema gdje da kopa?

Javnost ima pravo da zna da li su prije isplate stotina miliona maraka urađene detaljne pravne i finansijske procjene, te zašto na vrijeme nisu pribavljene sve dozvole.
Radnici upozoravali, reakcija izostala.

Slom koji gledamo danas nije se desio neočekivano. Tokom 2024. godine rudari su izlazili na ulice, protestovali i jasno upozoravali na problem sa “Comsarom” i ugroženu budućnost rudnika.

Uprkos upozorenjima radnika i kasnijem preuzimanju koncesije, dočekan je oktobar 2026. sa praznim deponijama. Odgovornost za ovaj propust leži na više adresa.

Uprava RiTE odgovorna je za planiranje proizvodnje, eksploataciju, potrebe za eksproprijacijom i blagovremeno upozoravanje na rizike.

Elektroprivreda Republike Srpske, kao matično preduzeće, ima ulogu u nadzoru poslovanja, finansiranju i planiranju proizvodnje.

Resorno ministarstvo i Vlada odgovorni su za odluke u okviru svojih nadležnosti, uključujući energetsku politiku, koncesije i preuzimanje “Comsara“.

Traže još 275 miliona KM

Da su razmjere krize alarmantne, potvrdio je i dopis koji je uprava RiTE Ugljevik nedavno poslala ERS i Ministarstvu.

Uprava je otvoreno priznala da uopšte neće moći da proizvodi struju tokom dva mjeseca 2026. i prvih šest mjeseci 2027. godine.

Za spas i stabilizaciju poslovanja do 2029. godine zatražili su infuziju od čak 275 miliona KM.

Planom je predviđeno 100 miliona KM u 2026, 125 miliona u 2027. i 50 miliona KM u 2028. godini.

Ovaj novac traži se za tekuće održavanje, izmirivanje dugova, eksproprijaciju, remont i novu opremu.

Rukovodstvo obećava da bi preduzeće od 2030. godine moglo praviti 150 miliona KM godišnjeg prihoda.
Međutim, prihod nije isto što i čista dobit, pa se postavlja pitanje koliko će od toga pojesti troškovi proizvodnje i nagomilani dugovi.

Teret slovenačkih dugova

Dodatni uteg oko vrata RiTE Ugljevik su dugovanja prema slovenačkom “Elektrogospodarstvu” na osnovu predratnih ulaganja i neisporučene struje.

U aprilu 2026. godine postignut je dogovor o isplati preostalih 37,4 miliona evra plus kamate, dok ukupna vrijednost svih sporazuma i presuda u ovom predmetu prelazi 230 miliona evra.

Kada se na nagomilane istorijske dugove dodaju tekuće finansijske dubioze i prekid proizvodnje, jasna je razmjera katastrofe u kojoj se preduzeće nalazi.

Vlada traži krivce, ali ko je gledao kroz prste?

Nakon što je proizvodnja stala, iz Vlade Srpske je saopšteno da će “utvrditi odgovornost” zašto na deponiji nema uglja. Traže se objašnjenja od direktora RiTE, direktora ERS i resornog ministra.

Međutim, istraga ne smije ostati na površini. Da bi se došlo do prave istine, neophodno je objaviti sve koncesione ugovore sa “Comsarom” od 2013. do danas, kao i kompletnu dokumentaciju o otkupu kompanije i procjeni njene vrijednosti.

Takođe, potrebno je objaviti zapisnike i upozorenja koja su stizala iz rudnika godinama unazad, te nalaze inspekcijskih organa i revizorske izvještaje.

Barel bez dna

RiTE Ugljevik nije bilo kakvo preduzeće, ono je stub energetske stabilnosti i privrednog života čitave regije.

Danas, 13 godina nakon ulaska Rašida Serdarova u energetski sektor Srpske, računica je poražavajuća: nova elektrana nije izgrađena, desetine miliona KM su isplaćene za otkup, stara elektrana je stala bez uglja, a za njen spas se traži dodatnih 275 miliona KM.

Ugljevik se ne može spasiti samo pukim ubacivanjem svježeg novca.

Bez završene eksproprijacije, jasnog plana rada i polaganja računa za sve promašene odluke, postoji opravdana bojazan da će stotine miliona maraka građana Srpske ponovo završiti u rupi bez dna.

(Srpskainfo) Foto: BN