Novinska agencija SRNA na putu bez povratka – od nacionalnog brenda do „kućne papuče“

Slučaj Novinske agencije Republike Srpske – SRNE odlično pokazuje šta se dešava kada se cijelo društvo pretvori u pridruženog člana neke partije ili pojedinca, koji su na sebe nalijepili amblem Republike. 

Autor: Nenad Tadić

SRNA nije bilo kakva institucija Srpske. Da, stagnirale su i propadale mnoge ozbiljne firme, urušavale se, ostavljale ljude bez posla... Ali, ovdje se urušava jedan od simbola društva.

Problem je u tome što je SRNA (bila) medijski i nacionalni simbol jednog naroda, zarobljenog u ratnom vihoru i satanizovanog preko svake mjere, pa onda prvo glasilo Republike Srpske i njen vršnjak, pa onda temelj srpskog medijskog prostora (prva nacionalna agencija), pa godinama jedina agencija na prostoru BiH i jedna od najcitiranijih u regionu.

Kada nekoga ko je bio medijski motor nacije tokom stvaranja Republike Srpske (sve medije u Srpskoj godinama su, a mnogi to čine i danas,nazivali jednostavno – SRNA) svedete postupno, ali neumoljivo, na odskočnu dasku za partijsku karijeru, bildanje sopstvenih materijalnih primanja ili jednostavno sluškinju za apsolutnu političku propagandu – onda radite protiv sopstvenih građana koji, uzgred, pune budžet i same SRNE. 

Tada radite i protiv svih ostalih konzumenata agencijskih informacija zasipajući ih manipulativnim političkim brifinzima umjesto VIJESTIMA. 

Ali, sa ljudske i profesionalne strane, ništa manja gadost nije učinjena prema onima koji su od 1992. do 1995, i još godinama poslije, bukvalno živeći i radeći u SRNI (kolektivni smještaj), usred ratnog haosa svakodnevno išli na front da izvještavaju o ratnom stanju i donosili vijesti u svaki kraj Republike Srpske, omogućavajući ljudima da se ne osjećaju kao da žive u inostranstvu nego kao svoji na svome. Malo li je?

Govorim o onima koji su od pisaćih mašina skrpljenih iz vlastitih stanova dogurali do kompjutera usred ratnog pakla, puške zamjenjivali diktafonima, liniju na Nišićima i po drugim frontovima noćnim sjednicama parlamenta, i sanjali ne samo kraj rata i priznavanje Republike Srpske kao krajnjeg cilja tog enormnog mučenja, nego i napredak SRNE u neku vrstu srpskog Rojtersa.

Entuzijazam je u to doba bio potkrijepljen više nego pristojnim obrazovanjem mase onih koji su dolazili i prolazili kroz SRNU i spremnošću da svoju žrtvu vežu za (nacionalnu) ideju.

Bješe to jedan od posljednjih velikih patriotskih zanosa na ovim prostorima. 

U prvim mjesecima rada Agencije vijesti su kucane na pisaćim mašinama i dalje slate telefaksom

Rat i posljeratne godine iznjedrili su SRNU u, ispočetka, jedinu agenciju u BiH, najcitiraniju u domaćim i stranim medijima i respektabilnu po broju dopisništava i iskustvu kadrova. Ko god želi može da prošeta kroz vremeplov sačuvanih tektova i da to provjeri.

Želja za usavršavanjem, edukacijom (čak i u ratu, a posebno nakon njega) i osjećaj da se radi istorijski posao –sasvim su opravdaličinjenicu da je cijeli medijski prostor Srpske kršten kao SRNA.

SRNA je tada bila prva nacionalna agencija Srba i agencija Republike Srpske i regionalni medij. SRNINE vijesti su punile glavne i lokalne radio-stanice u Srpskoj i Srbiji, bile citirane svakodnevno u pisanim i elektronskim regionalnim medijima, kao i u vodećim svjetskim agencijama. Bile su uobičajene za „dobar dan” i pred „laku noć”.

A onda je SRNA prestala da bude regionalna, pa je prestala (neformalno) da bude agencija Vlade Republike Srpske (što joj stoji u osnivačkom aktu iz 1992. godine), pa je čak prestala da bude glasilo vladajuće većine i postala je neka vrsta zaštite lika i djela grupice političara za čije karijere je vezala svoju budućnost.  

Sunovrat se nije desio u trenu, na nekom tajnom partijskom sastanku, odlukom nekih tajkuna ili OHR-a ili, kako se to voli reći, „uplitanjem stranih službi”. 

Vjerovali ili ne, pisac ovih redova koji je u SRNI radio sve novinarske poslove od 1992. godine – od reportera, redaktora do šefa smjena i urednika „Specijalki” (komentari, osvrti, intervju, reportaže...) ni u ratu, ni u usponu Agencije, ni u njenom profesionalnom padu, nikada nije dobio „poziv iz kabineta” da „mora to i to”. 

SRNA je, naime, imala rejting i jasne zasluge, pa samim tim i respekt čak i unutar političkih krugova koji su prirodom posla uvijek gladni vlasti.  

SRNU su, nažalost, načeli „mangupi u njenim redovima”, sujete i karijerizam bez profesionalnog autoriteta, začinjen finansijskim apetitima. 

Kaži mi koga je vlast postavila na rukovodeća mjesta SRNE, prvog medijskog imena Srpske, pa ću ti reći kakva joj je budućnost. To je pravilo i u drugim medijskim, i ne samo medijskim firmama, a da su od značaja za Republiku Srpsku. 

I tako su domaće„karijerne” agencijske osobe prostrle SRNU kao tepih pred noge politike. Vladajuće, razumije se. Kako tad, tako do danas. Ne postoji (visoki) političar koji bi takvu ponudu odbio: 

„Vi meni dobru platu i funkciju u zamjenu za pretvaranje svih potencijala Agencije, koji nisu mali, u duvanje jedara vlasti.”

A imalo se šta ponuditi – višegodišnji, danonoćni, krvavi rad cijele generacije nacionalno probuđenih intelektualaca koji nisu manipulisali nacionalnim parolama nego su zdravljem, a neki i životom, plaćali taj angažman. 

SRNA više nema agencijskog koda.Od tekstualnog elektronskog medija koji šalje kratke, direktne i brze vijesti i koji je po reakciji odmah uz radio i TV, SRNA je danas veliki stenografski biro par vladajućih političkih krugova. 

Njene vijesti su eskalirale u propagandno-informativne serijale tipa „Predsjednik Republike i neki drugi partijski zvaničnik su...”, pa ide partijska „epika” u sedam, osam ili koliko već nastavaka.  

Ako je neko umro ili se rodio ili je nastradao ili osvojio neku medalju – to ćete saznati tek kada „onaj ko treba” izjavi saučešće, čestita ili „izrazi žaljenje”. Drugih strana i pojedinaca u servisu ima tek u tragovima.Po onoj staroj srpskoj (parafraziranoj) maksimi: Brat je mio koje vjere bio, al’ nek je iz naše partije.

Sve druge vijesti koje su van interesa u partijsko-agencijskim kadrovima – tek su popratno štivo koje može da se pročita, ako baš nemate drugog posla. 

Tako je nacionalni medijski brend – agencija SRNA – postao kućna papuča, koju vlast navlači na nogu u hodu, dok pozdravlja ukućane, mazi u prolazu kućne ljubimce i žuri da napuni stomak ili da se u toaletu olakša, bez svijesti da je papuču uopšte i uočila. 

Papuča, da izvinite, bazdi po iznošenoj političkoj nozi nesnošljivo i uvredljivo za iole pristojniji nos, ali koga briga?

Istini za volju, nije politika započela uništavanje SRNE nego je samo iskoristila pruženu priliku. Ipak, ona snosi veliku odgovornost, jer bi mogla da zaustavi njeno propadanje i vrati je Republici Srpskoj i njenoj profesiji.  

Avaj, takvo nešto podazumijeva bar deset odsto nacionalne svijesti i ideala onih kojisu stvarali i Srpsku i SRNU. Danas, međutim, izgleda da ni najbolji arheolozi ne bi bili u stanju da lociraju gdje je sahranjena ideja profesionalnih medija i odgovornih „društvenih radnika” na srpskim prostorima. 

Sa jednog od sastanaka u redakciji SRNE 1992. godine (Todor Dutina, Jadranka Pandurević, Stjepan Zlikovac, Nenad Tadić i dr.)

Biću otvoren i daću veoma upečatljiv primjer šta su bili novinari u začetku SRNE i šta je tada bila politika u Srpskoj (i to usred rata), uz sve njene mane. 

SRNA je u ratnim godinama radila na Palama, gdje su bile i institucije Srpske. 

Momčilo Krajišnik, prvi predsjednik Narodne skupštine Srpske i kasnije srpski član Predsjedništva BiH, nakon što je platio cijenu svog učešća u stvaranju Srpske, poslije 16 godina u stranim zatvorima, sjetio se po povratku imena i prezimena potpisnika ovih redova već u prvom telefonskom kontaktu. 

I razgovarali smo. I to na VI. Profesionalno, kao novinar i (bivši) političar, svaki radeći svoj posao, uz uvažavanje razlika koje to nosi, razumije se. 

Danas živimo i radimo u doba kada su ljudi nedovoljno obrazovani, ali su, u isto vrijeme, (pre)informisani. 

Problem je u tome što obrazovana i informisana osoba nisu ravnopravne – obrazovanu osobu je teško izmanipulisati, dok se (pre)informisanom, ali slabo ili osrednje obrazovanom, može manipulisati kako i koliko hoćete, u zavisnosti od toga koje joj informacije svakodnevno servirate. 

Zato danas društvima i medijima vladaju mediokriteti, takozvani prosjek koji teži uravnilovci nad kojom može da se vlada bez problema. 

Kada partijski instaliran mediokritet, politički miropomazan, krene da ovlada nekom firmom, u ovom slučaju Agencijom, on odstrani, pokažnjava ili izvrgne čuvenom mobingu svakoga ko ima zrnce radnog autoriteta, kreativnosti ili zna više od njega (mediokriteta). 

Tako se dobija profesionalni beskičmenjak iz roda političkih sisara (nisam našao latinski izraz, ali će sigurno postojati). Umjesto urednika dobijete cenzore, umjesto novinara zapisničare političkih govora, a umjesto vijesti koje govore o nečemu ili nekome dobijete odobreno (tamo gdje treba) TUMAČENjE navedenoga.

I tako SRNA životari sa lažnim opisom posla u svom profesionalnom portfoliju, krijući se iza onoga što je nekada bila i kadrova koji su je stvarali i dugo poslije razvijali, dok se danas bavi isključivo likom i djelom onih koji je, preko instaliranih mediokriteta, sponzorišu. 

U neveseloj stvarnosti, nekadašnji medijski simbol informativnog prostora Republike Srpske svakodnevno pravi materijal za neku novu knjigu „mudrih govora” vođa i vođica, prenosi svađalačke međupolitičke intrige, maže medijskim izmetom one koji su sa druge političke strane, obmanjuje javnost i disciplinuje partijsku bazu koja je skoro sasvim zamijenila nekadašnje korisnike agencijskih usluga.

Odavno SRNA nema dopisnike iz najvećih evropskih gradova (da se zna – SRNA je 1995. prva u regionu i među prvima u svijetu objavila tekst Dejtonskog sporazuma i kartu Republike Srpske putem svog dopisnika sa lica mjesta, iz baze „Rajt Peterson” u Ohaju). Danas se iz tih gradova SRNINIM novinarima, eventualno, javljaju rođaci ili drugi članovi porodice koji su napustili ove krajeve.

SRNINI lidovi (prva i ključna rečenica teksta) izgledaju ogromni, kao savijena pita u tepsiji – danas su prosječna četiri reda, kao i direktan lid sa (objektivno) najvažnijim detaljem iz vijesti samo daleka uspomena. 

Od onoga šta se govori postalo je daleko važnije – ko govori. Interpretacije događaja više ne rade novinari držeći se fakata, nego„oni koji Agenciju plaćaju”– odnosno oni o kojima se, voljom uređivačke politike, Agencija jedino i stara. 

Njih ne muči pomisao šta će biti kada neko drugi dođe na vlast. A pogotovo ih nije briga šta će biti sa SRNOM. Stare i islužene papuče mijenjaju se bez problema.

Ni jednima ni drugima – ni onima koji plaćaju SRNINE„usluge” ni njihovim mediokritetskim ispostavama, koje te „usluge” zaslužuju lojalnošću koja se graniči sa parodijom i, povremeno, poltronskim hororom – dakle, nikome od njih ne pada na pamet pomisao da bi se sopstvenom narodu mogla iznova desiti informativna 1992. godina, kada su Srbi morali da iz ničega prave medije kako bi čuli bilo kakvu objektivnu riječ o sebi.     

Bilo kakva racionalna ili patriotska svijest vratila bi SRNU tamo gdje treba da bude – u REALNU (a ne manipulativnu) informativnu sferu Republike Srpske. Da bude stalni hroničar svih vidova OBJEKTIVNOG života Republike, pa onda i okruženja.   

Otuda je najjednostavniji način za takvo nešto ujedno i najteži. Oni koji sada imaju uzde vlasti trebalo bi da se odreknu apsolutne moći nad nacionalnim medijskim brendom i da ga vrate tamo gdje i po imenu i profesionalno, po osnivačkom aktu, pripada.  

Kada se pročita, ova solucija izgleda kao neki pasus iz bajke ili ljekarska dijagnoza za idealistu koji je izgubio vezu sa stvarnošću. Ali, vjerujte, govorim iz prve ruke – ništa nije nemoguće. Ako želite, onda i smijete i možete. 

Motel „Belvi” (objekat u kome je SRNA radila od polovine 1992. do jeseni 1998. godine i u kome su stanovali mnogi njeni novinari izbjegli iz Sarajeva)

SRNA je nastala iz golog entuzijazma – bez kadrova, bez tehnike, bez odgovarajućeg prostora i za par mjeseci postala citirana koliko i mnogo stariji i iskusniji mediji. Nastala je UPRKOS SVEMU, kao i njen vršnjak Republika Srpska.

Povratkom SRNE u njeno prirodno profesionalno i zakonsko stanište niko neće biti na gubitku, sem dobro uhranjenih mediokriteta koji će lako skočiti do nekog narednog gazde (ili dođavola, što bi bilo najbolje).      

Pustite Agenciju da opet radi profesionalne vijesti koje služe cijeloj Republici Srpskoj i da u njoj svoje mjesto za napredak pronalaze talentovani mladi ljudi ili već dokazani profesionalci.  

Ukinite „protočne bojlere” na mjestima direktora i glavnih urednika (kojima vlast godinama zasipa omamljenu SRNU) i učinite polzu i sebi i narodu.  

To bi bio najpošteniji politički marketing svakome ko se usudi da misli o društvu van partijskih granica. 

Oslobađajući SRNU partijske stege, spasavajući budućnost Agencije – spašava se i njena i naša prošlost. I profesionalna i patriotska.

(Autor je novinar i urednik u SRNI od1992. do 2025.  nosilac Medalje zasluga za narod i više puta nagrađivan za svoj rad u Agenciji)

(NSPM)